1999’da evvel Marmara Denizi, akabinde da Düzce’de meydana gelen iki zelzele, İstanbul’a yönelik zelzele riskini gündemin en üst sıralarına taşıdı.
Bilim insanları, Kuzey Anadolu Fay Sınırı’nın İstanbul’un güneyinden geçen kısmında güç birikmesi olduğunu ve bunun da büyüklüğü 7’nin üzerinde bir sarsıntıya neden olabileceği uyarısı yapıyor.
Son 20 yıl içerisinde zelzeleye hazırlık konusunda bir dizi adım atılırken, bilhassa inşaat alanında çok sayıda yasal düzenleme yapıldı.
Bina yönetmelikleri değiştirilirken, İstanbul’un muhakkak kimi noktalarına zelzele konteynerleri yerleştirildi ve toplanma alanları belirlendi.
Türkiye’de afet konusunda en yetkili kamu kurumu olan Afet ve Acil Durum İdaresi Başkanlığı (AFAD), bu yıl “Afete Hazır Türkiye” projesini başlattı. Bu projeyle bir dizi bireye eğitim verilerek, halkın afet sonrasındaki birinci 72 saate hazır olması amaçlanıyor. AFAD’ın websitesinde, proje kapsamında İstanbul’da şu ana kadar 487 bin 776 şahsa ulaşıldığı belirtiliyor.
BBC
Avcılar Bülent Ecevit Parkı’nda bulunan sarsıntı konteyneri
Ancak uzmanlar, 20 yılda muhakkak birtakım tedbirler alınmış olsa da sarsıntıya hazırlık konusunda atılması gereken daha çok adım olduğunu söylüyor.
AFAD, İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve İstanbul Valiliği, mülakat taleplerimize cevap vermedi.
BBC Türkçe, İstanbul’da sarsıntı konteynerleri ve toplanma alanlarının son durumunu araştırarak, uzmanlarla görüştü ve sarsıntıya hazırlık konusunda 20 yılda gelinen noktayı inceledi.
BBC
İstanbul’da fay sınırı nereden geçiyor, en riskli bölgeler neresi?
İstanbul’un altından geçen bir fay sınırı bulunmuyor. Lakin Marmara Depremi’nde kırılan Kuzey Anadolu Fay Çizgisi’nin bir uzantısı, İstanbul’un Adalar ilçesinin güneyinden geçiyor.
Bu nedenle de İstanbul’da güneyden kuzeye hakikat ilerledikçe sarsıntı riski de azalıyor.
Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği’ne (TMMOB) bağlı Kent Plancıları Odası İstanbul Şube Sekreteri Oktay Kargül, İstanbul’daki bölgelerin farklı nedenlerle risk altında olduğunu söyledi.
Kargül, “Bazıları yapı stokuyla çok önemli risk taşıyor, kimileri da taban yapısıyla. Bilhassa Bahçelievler ve Fatih yapı stokuyla çok önemli risk taşıyor. Çok hasar görme ihtimali, yıkılma ihtimali yüksek yapılar, bu iki bölgede bulunuyor. Fakat Kartal, Maltepe, Zeytinburnu üzere alanlarda da yapı stoku olduğu kadar Marmara Denizi’nden yükselecek denizin de etkilemesi bekleniyor” dedi.
Kargül, İstanbul’un tsunami riskiyle karşı karşıya olduğunu ve “çarpık kentleşmenin” bu riskin yaratacağı potansiyel ziyanı da artırabileceğini tabir etti.
İstanbul için konuşulan senaryolar neler?
Marmara Depremi’nden bu yana en sık soruların sorular ortasında “Beklenen büyük İstanbul zelzelesinin ne vakit meydana geleceği” yer alıyor.
Dünya üzerinde şimdi sarsıntıları evvelden belirleyen bir sistem yok.
Bununla birlikte son 20 yılda gerek Türkiye’den gerekse de yurt dışından birçok bilim insanı, fay çizgisi üzerinde incelemeler yaparak, çeşitli senaryolar geliştirdi.
Bu senaryoların ortak noktasını, İstanbul’da vakti bilinmese de büyük bir sarsıntının yaşanacağı ve bunun büyüklüğünün de 7’nin üstünde olacağı öngörüsü oluşturuyor.
Son olarak, Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Sarsıntı Araştırma Enstitüsü; Boğaziçi Üniversitesi, İTÜ ve Ankara Üniversitesinden bilim insanları ile birlikte bir çalışmaya imza attı.
Bu çalışmada, tarihî bilgiler incelendi ve fay çizgisinde ölçümler yapıldı. Doğu’da Çınarcık, merkezde Kumburgaz ve Batı’da Tekirdağ sınırını izleyen Kuzey Anadolu Fay Sınırı’nda sırasıyla 7,5, 7,4 ve 7,2 büyüklüğünde zelzeleler beklendiği belirtildi.
BBC
Almanya merkezli Geomar Helmholtz Okyanus Araştırma Merkezi de Marmara Denizi’nin altında iki yılı aşkın bir müddet inceleme yaptı. Temmuz başında açıklanan sonuçlara nazaran, denizin altındaki tektonik gerginliğin arttığı ve bunun da 7.1 ile 7.4 ortasında bir büyüklükte sarsıntı yaratmasının beklendiği açıklandı.
Japon Memleketler arası İşbirliği Ajansı (JICA) ile İBB tarafından yapılan ve sonuç raporu 2002 yılında yayımlanan çalışmaya nazaran, İstanbul’daki binaların yüzde 35 ile 38’inin sarsıntıda hasar göreceği öngörüldü.
Aynı çalışmada can kaybı 73 ile 87 bin ortasında, ağır yaralı sayısı ise 120 ile 135 bin ortasında hesaplandı. Can kayıplarının ve ağır yaralanmaların tamamının çöken binalardan kaynaklanacağı belirtilirken, sarsıntının etkileyeceği toplam kişi sayısı da en az 1 milyon olacağı tabir edildi.
Nurlu, “Yaklaşık 50 bin vatandaşımız ağır yaralı olacak… 44 bin 802 binamız yıkılacak. Açıkta kalacak insan sayısı 2 milyon 374 bin. Biz en berbata nazaran hazırlıyoruz. Bunlar İstanbul için verdiğim kıymetler. Marmara Bölgesi’nde olacağı için genelde 28 bin, 30 bine yakın bir can kaybımız kelam konusu. Yaklaşık 2 milyon 6 yüz bin vatandaşımız açıkta kalmış olacak. Sarsıntı sonrası olacak tsunami tesirleri de olacaktır” dedi.
BBC
1999’dan sonra neler yapıldı?
17 Ağustos 1999’da Gölcük; 12 Kasım 1999’da da Düzce merkez üssü olan iki zelzelenin akabinde bilhassa İstanbul’la ilgili ikazlar daha yüksek sesle lisana getirilmeye ve bir dizi tedbir alınmaya başlandı.
İstanbul’la ilgili iki değerli çalışmaya imza atıldı. Bunlardan birincisi 2002 yılında JICA ile yapılan çalışma oldu. İkincisi de İBB’nin 2003 yılında İTÜ, ODTÜ, YTÜ ve Boğaziçi Üniversitelerine hazırlattığı İstanbul Sarsıntı Master Planı oldu.
2016 yılında başlanan Kentsel Dönüşüm Master Planı ise şimdi tamamlanmadı.
Yapılan bu çalışmalara ek olarak, mevzuatta da kıymetli değişikliklere gidildi. Bunların başında da inşaat yönetmelikleri geliyor.
İstanbul Valiliği, 2000’li yılların başında kentin farklı noktalarına bir sarsıntı anında bilhassa enkaz kaldırma ve ilkyardım çalışmalarına dayanak olacak gereçlerin bulunduğu konteynırlar yerleştirdi.
Ayrıca İstanbul’un ana arterleri tahliye yolları olarak sınıflandırılırken, park ya da boş arazi üzere açık alanlar da toplanma yerleri olarak belirlendi.
İstanbul’da kaç konteyner ve toplanma alanı var?
Toplanma alanları, bir afet anında insanların inançlı bir halde ulaşıp temel gereksinimlerini karşılayabileceği yerler olarak tanımlanıyor.
Şehir Plancıları Odası’dan Kargül, “Toplanma alanlarının belli kriterlere muhtaçlığı vardır. Burada kişi 1,5 metrekare üzere bir dünya standardı var. Afet sırasında ve sonrasındaki yiyecek, su, giyecek ve tıbbi materyal gereksinimini karşılayacak bir alan olarak tasarlanır. Bunun için de kimi vakit konteynır olarak bu toplanma alanlarına bırakılır, kimi vakit da yer altında koruma edilir” dedi.
BBCŞehir Plancıları Odası İstanbul Şube Sekreteri Oktay Kargül
AFAD, İstanbul’da şu anda var olan konteyner ve toplanma alanlarıyla ilgili olarak BBC Türkçe’nin sorularına karşılık vermedi.
Marmara ve Düzce zelzelelerinin akabinde hazırlanan Afet Acil Aksiyon Planı’nda toplam 470 toplanma alanı belirlendi.
AFAD, 2015 yılında yaptığı açıklamada, toplanma alanı sayısının 1332’ye yükseldiğini, süreksiz çadır suram alanı sayısının 77 olduğunu açıkladı.
Aralık 2018’de Yeni Şafak gazetesinde yer alan bir habere nazaran, AFAD Lideri Mehmet Güllüoğlu, İstanbul’daki toplanma alanı sayısının 2 bin 850’ye ulaştığını söyledi.
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası, büyük çaplı toplanma alanlarının değerli bir kısmının imara açıldığını ve bu alanlara, AVM ve konut projesi üzere yapıların inşa edildiğini açıkladı. TMMOB’un verdiği bilgiye nazaran, İstanbul’da şu anda kriterleri karşılayan 77 toplanma alanı bulunuyor ve AFAD’ın saydığı yerlerin değerli bir kısmını küçük park ya da kalabalık kümeleri alamayacak kadar küçük açık alanlar oluşturuyor.
AFAD ise 77 toplanma alanı bulunduğu tezini reddediyor.
Toplanma alanlarının listesine kimi ilçe belediyelerinin internet siteleri ile e-devlet üzerinden ulaşılabiliyor.
İstanbul’da bulunan konteynerlerin sayısıyla ilgili ise çok daha az bilgi mevcut.
BBC
Deprem konteynerinin içi
Deprem konteynerlerinin içinde ne var ve anahtarları kimde?
İstanbul Valiliği Afet İdare Merkezi, 2002 yılında yaptığı bir açıklamada, İstanbul’da 762 mahalle ve 173 köye turuncu renkli yaklaşık 2 bin konteyner yerleştirildiğini söyledi.
Bu konteynerlerin bakımı ve içindeki gereçlerin yeniliğinin korunması işi ise 2012 yılında ilçe belediyelerine devredildi.
Bugün bunlardan kaçının hala faal olduğu bilinmemekle birlikte, birçoğunun hırsızlık ve yağmalama üzere olaylara maruz kaldığı için kaldırıldığı belirtiliyor. Kimi ilçelerde ise sarsıntı konteyneri bulunmuyor.
Bazı ilçe belediyelerinin web sitelerinde toplanma alanlarıyla birlikte hangi noktalarda konteyner bulunduğu bilgisine de ulaşılabiliyor.
Halen var olan konteynerler ise toplanma alanı olarak tespit edilen yerlerde bulunuyor.
BBC Türkçe’nin sorularını yanıtlayan Avcılar Belediye Lideri Turan Hançerli, ilçede 9 adet konteyner olduğunu söyledi. Hançerli, bulundukları yere nazaran, konteynerlerin anahtarlarının belediye, muhtarlık ve polis karakollarında durduğunu tabir etti.
Hançerli, “Ancak acil durum halinde kilit kırılacak. Anahtar aramayacaksınız, anahtar bakmayacaksınız, kilidi kıracaksınız ve ulaşacaksınız. Münasebetiyle kilitler kırılabilir kilitlerden” dedi.
BBC
Avcılar Belediye Lideri Turan Hançerli
Konteynerlerin içine konulacak gereçlerle ilgili AFAD’ın yollamış olduğu bir liste bulunuyor. İlçe belediyelerinden bu listede yer alan gereçleri tedarik etmeleri ve bakımlarını yapmaları bekleniyor.
Avcılar Merkez Mahallesi’nde toplanma alanı olarak tespit edilmiş yerlerden olan Bülent Ecevit Parkı’nın içinde yer alan konteynerde, kazma, kürek, baret, halat, el feneri, hilti üzere arama-kurtarma çalışmalarına yardımcı olacak materyallerin yanı sıra battaniye, jeneratör ve ilkyardım çantası da yer alıyor.
Belediye yetkilileri, konteynerin iki ayda bir açılarak içindeki gereçlerin denetim edildiğini belirtti.
Binaların güvenliğiyle ilgili mevzuatta nasıl değişiklikler yapıldı?
1999’da yaşanan iki zelzelenin akabinde “Deprem değil, bina öldürür” cümlesi en sık duyulan kelamlardan biri haline geldi.
Gerek Marmara gerekse de Düzce sarsıntısında can kayıplarının kıymetli bir kısmı, sağlam ve yönetmeliklere uygun yapılmayan binaların çökmesi sonucu ortaya çıktı.
Depremin akabinde inşaat yapma prosedürleri ve kullanılacak materyallerle ilgili mevzuatta kapsamlı değişiklikler yapılırken, 2011 Van Depremi’nin akabinde kentsel dönüşüm süreci başlatıldı ve son olarak bu yılın başında yeni yönetmelikler yürürlüğe girdi.
Türkiye İnşaat Materyali Sanayicileri Derneği (İMSAD) İdare Konseyi Lideri Ferdi Erdoğan, “1999’dan sonra evvelki yönetmeliklerin yetmediği anlaşıldı. Türkiye’nin yüzde 92’si sarsıntı bölgesi ve 2007 yılında yenilenen yönetmelikle Türkiye, 1-2-3-4 olmak üzere bölgelere ayrıldı. Sarsıntı tarifleri buna nazaran yapıldı ve binaların bu yönetmeliklere nazaran yapılması düşünüldü. 2011 Van Depremi’nin akabinde 2012’de Kentsel Dönüşüm Yasası çıktı. Fakat bununla ilgili yönetmelikler çok daha sonraki yıllarda çıkarıldı” dedi.
BBC
İMSAD İdare Konseyi Lideri Ferdi Erdoğan,
Ferdi Erdoğan, 2019 yılı başında inşaat mevzuatında üç kıymetli değişiklik yapıldığını belirtti.
Erdoğan bu değişiklikleri şöyle anlattı:
“Bunlardan bir tanesi Türkiye Sarsıntı Bina Yönetmeliği. 2007’deki yönetmelik rafa kaldırıldı ve artık onun yerine yeni bir yönetmelik yürürlüğe girdi. Bu yönetmelik bundan evvelki yapılan tüm tarifleri, her şeyi yok saydı. Hasebiyle Türkiye’nin tamamını tekrar yapılandıran, tekrar tanımlayan bir zelzele yönetmeliği haline geldi, binalar için. İkincisi müteahhitler A, B, C, D diye sınıflandırılarak kümelere ayrıldı. Üçüncüsü de yapılan binaların denetlenmesiyle ilgili. Yapı kontrol kurumları daha evvel ilgili müteahhittin seçtiği bireyler ve onların ücretlendirilmesiyle karar yapıdan bağımsız yapıya dönüştü. Münasebetiyle hakikat olması gereken noktaya geldi.”
Erdoğan, 2019 başında çıkarılan yeni yönetmeliğin belirsizlik yarattığını ve bir an evvel hangi binaların zelzeleye güçlü olduğunun, hangilerinin olmadığının tespit edilmesi gerektiğini vurguladı.
Son periyotta yapılan bir öteki kıymetli uygulama da 24 Haziran 2018 seçimlerinden evvel yürürlüğe giren ve afet risklerine hazırlık kapsamında ruhsatsız yapıların kayıt altına alınmasını amaçlayan “İmar Barışı” oldu.
Ancak uzmanlar, bu düzenlemenin ruhsatsız yapılarla ilgili mülk sahibinin beyanını temel aldığı ve belediyeleri devre dışı bıraktığı için sarsıntıya hazırlık açısından çok önemli riskleri de beraberinde getirdiğini söylüyor.
